و آيه بعدى كه مىفرمايد : * ( « إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لأَنْفُسِكُمْ وَإِنْ أَسَأْتُمْ فَلَها » ) * اشعار و بلكه با كمك سياق ، دلالت دارد بر اينكه اين واقعه يعنى برگشتن دولت بنى اسرائيل و غلبه كردنشان بر دشمنان به خاطر برگشتن از كفر و فسق به ايمان و نيكى است ، و اين هم ثمره چشيدن و بال و آثار تلخ بديهاى قبل است ، هم چنان كه وعده و يا به تعبير ديگر عذاب دومى هم به خاطر برگشتن از اين نيكيها به سوى بدى است . * ( « إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لأَنْفُسِكُمْ وَإِنْ أَسَأْتُمْ فَلَها » ) * . « لام » در « لانفسكم » و همچنين در « فلها » لام اختصاص است يعنى : هر يك از احسان و اسائه شما مختص به خود شما است ، بدون اين كه به ديگران چيزى از آن بچسبد ، و اين خود سنت جاريه خداست كه اثر و تبعه عمل هر كسى را - چه خوب و چه بد - به خود او برمىگرداند ، بنا بر اين آيه مورد بحث ، در معناى آيه : « تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ لَها ما كَسَبَتْ وَلَكُمْ ما كَسَبْتُمْ » « 1 » مىباشد . پس آيه ، در مقام بيان اين معنا است كه اثر هر عمل - چه خوب و چه بد - به صاحبش برمىگردد ، نه اينكه بخواهد اين معنا را برساند كه كار نيك به نفع صاحبش و كار زشت به ضرر او تمام مىشود تا گفته شود چرا به جاى « فلها » نفرمود : « فعليها » هم چنان كه در آيه ديگر فرمود : « لَها ما كَسَبَتْ وَعَلَيْها مَا اكْتَسَبَتْ » « 2 » . بنا بر اين ديگر نيازى به آن زحمت بيهوده نيست كه بعضى به خود داده و گفته‌اند : « لام » در جمله * ( « وَإِنْ أَسَأْتُمْ فَلَها » ) * به معنى « على » است و آنكه ديگرى گفته كه به معناى « الى » است ، زيرا اسائه با اين حرف متعدى مىشود و گفته مىشود : « أساء الى فلان و يسيء اليه اساءة » يعنى بدى كرد به فلانى يا بدى مىكند و يا آن ديگرى كه گفته است : لام مزبور براى استحقاق و نظير لامى است كه در « لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ » است « 3 » . و چه بسا كه به گفته ما كه گفتيم لام ، لام اختصاص است اشكال شود به اينكه واقع مطلب خلاف آنست ، زيرا كه بسيار مىبينيم كه اثر احسان به خود احسان كننده برنگشته بلكه عايد غير او مىشود و يا اثر گناه و بدى به خود بدكار نرسيده و عايد غير او مىشود .

--> ( 1 ) آن گروه پيشين از پيغمبران و امتان همه درگذشتند ، هر چه كردند براى خود كردند و شما نيز هر چه كنيد به سود خويش كنيد . سوره بقره ، آيه 141 . ( 2 ) نيكىهاى هر شخصى به سود خودش است و بديهايش نيز به ضرر خودش . سوره بقره ، آيه 286 . ( 3 ) روح المعانى ، ج 15 ، ص 16 .